του Θωμά Παναγιωτόπουλου

Διανύοντας την εποχή της δορυφορικής ναυσιπλοΐας, παρατηρούμε ότι κατέκτησε έναν σπουδαίο ρόλο ανάμεσά μας, παραγκωνίζοντας αναπόφευκτα τη ναυτική τέχνη που, μέχρι πριν από λίγα χρόνια, αποτελούσε το βασικό υπόβαθρο κάθε ταξιδευτή της θάλασσας, στερώντας συγχρόνως ένα μεγάλο μέρος της μαγείας του ταξιδιού!

Σίγουρα η ναυσιπλοΐα κρύβει μέσα της ένα σύνολο επιστημονικών γνώσεων που, τουλάχιστον κάποιες από αυτές, είναι απαραίτητο να γνωρίζουμε πριν αποφασίσουμε να βγούμε στο πέλαγος. Πάνω από όλα, όμως, είναι μια συναρπαστική τέχνη. Μια τέχνη που πηγάζει από το πάθος μας για τη θάλασσα και στηρίζεται στα παραδοσιακά μέσα πλοήγησης.

Πλοηγώντας με τα άστρα – (μέρος 1ο)

Σίγουρα έχει περάσει ανεπιστρεπτί η εποχή του εξάντα και των μεγάλων θαλασσοπόρων, οι οποίοι παρατηρούσαν συνεχώς τη θέση του Ήλιου και του Πολικού Αστέρα για να προσδιορίσουν το στίγμα τους. Σήμερα, αρκεί μια μικρή συσκευή GPS για να μας παρέχει έτοιμη κάθε πληροφορία, η οποία λαμβάνεται από τους 24 δορυφόρους που βρίσκονται σε μόνιμη τροχιά γύρω από τη Γη.

Όπως και νά 'χει όμως, είναι πολύ σημαντικό και συνάμα απίστευτα γοητευτικό να μπορούμε να στεκόμαστε στην κουβέρτα του σκάφους μας και να έχουμε τη δυνατότητα να προσανατολιζόμαστε παρατηρώντας τον ορίζοντα και τον ουρανό. Να έχουμε γνώση, έστω και για το πού περίπου βρισκόμαστε, βασιζόμενοι μόνο στα φυσικά «σημάδια» που μας περιβάλλουν.

Ποιος ξέρει; Ίσως έρθει κάποτε η στιγμή που θα χρειαστούμε αυτή τη γνώση για να βγούμε από κάποιο αδιέξοδο.

Ματιά... στον Ουρανό

Έχει πραγματικά πολύ μεγάλο ενδιαφέρον να είμαστε σε θέση να αναγνωρίζουμε μερικούς σημαντικούς αστερισμούς που αφορούν τα βόρεια γεωγραφικά πλάτη, όπου βρίσκεται και η Ήπειρός μας.

Ίσως, κοιτάζοντας προς το νυχτερινό ουρανό, πέρα από το θαυμάσιο θέαμα, μπορεί αρχικά να απογοητευτούμε από τα χιλιάδες αστέρια που μοιάζουν να είναι τυχαία σκορπισμένα στον ουράνιο θόλο. Κι όμως, μια πιο προσεκτική ματιά θα μας αποκαλύψει κάποια περισσότερο φωτεινά αστέρια, που βρίσκονται σε σταθερές θέσεις μεταξύ τους.

Οι ομάδες των κοντινότερων και λαμπρότερων αυτών αστεριών αποτελούν τους γνωστούς μας αστερισμούς. Αυτοί που μας ενδιαφέρουν περισσότερο, και είναι ορατοί μόνο στο βόρειο ημισφαίριο, είναι η Μικρή Άρκτος και η Μεγάλη Άρκτος και η Κασσιόπη.

Μικρή Άρκτος και Πολικός Αστέρας

Τα άστρα που αποτελούν τη Μικρή Άρκτο είναι αρκετά. Ευδιάκριτα σε μας είναι τα επτά φωτεινότερα αυτού του αστερισμού, τα οποία αν τα ενώσουμε με νοητές γραμμές σχηματίζουν τη γνωστή μας «κουτάλα». Ένα από τα επτά αυτά άστρα είναι ο Πολικός Αστέρας, και αυτός ακριβώς είναι που κάνει τον αστερισμό της Μικρής Άρκτου τόσο σημαντικό. Πιο συγκεκριμένα, τα τέσσερα άστρα σχηματίζουν ένα μικρό τραπέζιο, ενώ τα υπόλοιπα τρία αποτελούν την ουρά της Μικρής Άρκτου ή, αλλιώς, το «χερούλι» της μικρής αυτής κουτάλας.

Πλοηγώντας με τα άστρα – (μέρος 1ο)

Ο Πολικός Αστέρας είναι ακριβώς το τελευταίο άστρο της ουράς του αστερισμού της Μικρής Άρκτου. Τα άστρα που συγκροτούν έναν αστερισμό συμβολίζονται με τα μικρά γράμματα του ελληνικού αλφαβήτου, με τα οποία προσδιορίζεται ο βαθμός της λαμπρότητάς τους. Έτσι, με το γράμμα α συμβολίζεται το πιο λαμπρό άστρο ενός αστερισμού, με το γράμμα β το λιγότερο λαμπρό κ.ο.κ.. Όπως φαίνεται και στο σχήμα, το φωτεινότερο άστρο της Μικρής Άρκτου είναι το τελευταίο της ουράς της (α) και ακολουθούν τα δυο ακραία της κουτάλας (β και γ). Συνεπώς, αυτά τα τρία άστρα είναι που διακρίνουμε πιο εύκολα, με το άστρο α να είναι και ο Πολικός Αστέρας. Το φωτεινότερο δηλαδή άστρο του αστερισμού αυτού και επομένως το πιο ευδιάκριτο της Μικρής Άρκτου.

Πρέπει να γίνει ξεκάθαρο εδώ, πως ο Πολικός Αστέρας είναι σαφώς το λαμπρότερο αστέρι της Μικρής Άρκτου, όχι όμως και το λαμπρότερο του ουρανού όπως εσφαλμένα πολλοί πιστεύουν. Είναι γενικά ένα μέτριας φωτεινότητας άστρο, όπως μικρής φωτεινότητας είναι και ο αστερισμός της Μικρής Άρκτου. Γι' αυτό άλλωστε και πολλές φορές δύσκολα διακρίνονται στο σκοτεινό ουρανό.

Ο Πολικός αστέρας, χωρίς καμιά αμφιβολία είναι ο πιο «διάσημος» αστέρας του βορείου ημισφαιρίου. Του έδωσαν πολλά ονόματα, όπως το Αστέρι του Βορρά ή ο Αστέρας των Θαλασσών, αφού για πολλούς αιώνες αποτελούσε το φύλακα άγγελο όλων των θαλασσοπόρων που αρμένιζαν στα βόρεια γεωγραφικά πλάτη. Δείχνοντας πάντοτε το Βόρειο Πόλο, καθοδηγούσε και βοηθούσε στον προσανατολισμό των ναυτικών, αποτελώντας το μοναδικό σταθερό σημείο αναφοράς στα ταξίδια τους στην ανοιχτή θάλασσα.

Επίσης με τη βοήθειά του μπορούσαν να προσδιορίσουν το γεωγραφικό τους πλάτος. Αυτοί ακριβώς είναι οι λόγοι, που ο Πολικός Αστέρας ήταν, και θα εξακολουθεί να είναι για πολλά χρόνια ακόμα, τόσο σημαντικός για τη ναυσιπλοΐα και όχι μόνο.

Το πιο σημαντικό χαρακτηριστικό του Πολικού Αστέρα, από το οποίο πηγάζει και η ανεκτίμητη χρησιμότητά του, είναι πως βρίσκεται λίγο πολύ ακριβώς πάνω από το Βόρειο Πόλο, καταδεικνύοντας τον, έχοντας μάλιστα πάντα, καθ' όλη τη διάρκεια του χρόνου, σταθερή θέση.

Σε οποιοδήποτε λοιπόν σημείο του βορείου ημισφαιρίου κι αν βρισκόμαστε, μπορούμε να τον διακρίνουμε και, πολύ απλά, φέρνοντας μια κάθετη νοητή γραμμή προς τον ορίζοντα, να μπορούμε να προσδιορίσουμε, ουσιαστικά με μεγάλη ακρίβεια, τον πραγματικό βορρά.

Πλοηγώντας με τα άστρα – (μέρος 1ο)

Η Μεγάλη Άρκτος

Είναι ο γνωστότερος από όλους τους αστερισμούς, τόσο για το χαρακτηριστικό σχήμα του (το περίφημο «τηγάνι»), όσο και για το ότι διακρίνεται πολύ εύκολα, γεγονός που οφείλεται στη μεγάλη λαμπρότητα των αστεριών του.

Όπως και στη Μικρή Άρκτο, έτσι και στη «μεγάλη της αδερφή», όπως συνηθίζεται να λέγεται η Μεγάλη Άρκτος, είναι ευδιάκριτα σε μας μόνο τα επτά φωτεινότερα αστέρια. Στην πραγματικότητα βέβαια τα αστέρια της Μεγάλης Άρκτου είναι πολύ περισσότερα, που αν μπορούσαμε να τα διακρίνουμε όλα με γυμνό μάτι, και να τα ενώσουμε με νοητές γραμμές μεταξύ τους, θα βλέπαμε πως σχηματίζεται μια μεγάλη αρκούδα. Από αυτό το στοιχείο προέρχεται και το όνομα του αστερισμού.
Εμείς όμως διακρίνουμε καθαρά μόνο τα επτά φωτεινότερα αστέρια της Μεγάλης Άρκτου, τα οποία αν τα ενώσουμε με νοητές γραμμές, θα σχηματιστεί το γνωστό μας «τηγάνι», που δεν είναι παρά η ουρά και ένα τμήμα της ράχης της αρκούδας (σχήμα 3).

Λόγω της εύκολης αναγνωσιμότητάς της, η Μεγάλη Άρκτος χρησιμοποιείται ως σημείο αναφοράς για τον εντοπισμό πολλών άλλων αστερισμών. Είναι βέβαια και πολύ χρήσιμη για τον προσδιορισμό του Πολικού Αστέρα, που τόσο πολύ μας ενδιαφέρει στη ναυσιπλοΐα.

Πλοηγώντας με τα άστρα – (μέρος 1ο)

Έτσι, όταν δυσκολευόμαστε να διακρίνουμε την Μικρή Άρκτο και τον Πολικό Αστέρα, μπορούμε να ανατρέξουμε στη Μεγάλη Άρκτο, η οποία βρίσκεται πολύ κοντά τους.
Είναι αρκετές οι φορές που, αν και η Μικρή Άρκτος δεν φαίνεται καθόλου, διακρίνεται μόνο ο Πολικός Αστέρας. Σε αυτήν την περίπτωση, για να σιγουρευτούμε πως πραγματικά τον έχουμε εντοπίσει, δεν έχουμε παρά να ψάξουμε και πάλι τη Μεγάλη Άρκτο.

Ας δούμε λοιπόν πώς θα συνδέσουμε αυτούς τους δύο πολύ σημαντικούς αστερισμούς.
Οι αστέρες α και β της Μεγάλης Άρκτου, αυτοί δηλαδή που βρίσκονται στην απέναντι πλευρά της ουράς της που είναι και οι φωτεινότεροι, είναι γνωστοί ως «αστέρες- δείκτες». Η ονομασία τους αυτή, οφείλεται στο γεγονός ότι μας δείχνουν πού ακριβώς βρίσκεται ο Πολικός Αστέρας. Αν φέρουμε τη νοητή γραμμή που ενώνει τους αστέρες-δείκτες της Μεγάλης Άρκτου, με κατεύθυνση από το β προς το α, και την προεκτείνουμε πενταπλασιάζοντάς την, θα οδηγηθούμε στον Πολικό Αστέρα (σχήμα 4).

Γνωρίζοντας πως οι αστέρες-δείκτες της Μεγάλης Άρκτου απέχουν μεταξύ τους περίπου 5 μοίρες, αντιλαμβανόμαστε πως η απόσταση του αστέρα α της Μεγάλης Άρκτου από τον Πολικό Αστέρα είναι ίση με 25 μοίρες.

Πλοηγώντας με τα άστρα – (μέρος 1ο)

Η Μεγάλη Άρκτος βέβαια, δεν είναι ακίνητη όπως θεωρούμε πως είναι ο Πολικός Αστέρας λόγω της θέσης του. Όπως και όλοι οι αστερισμοί στο βόρειο ημισφαίριο, έτσι κι αυτή «περιστρέφεται» γύρω από τον Πολικό Αστέρα. Σε οποιοδήποτε όμως σημείο της συγκεκριμένης τροχιάς της κι αν βρίσκεται ή, με άλλα λόγια, σε οποιαδήποτε θέση στον ουρανό κι αν βρίσκεται, τα δυο αστέρια-δείκτες της Μεγάλης Άρκτου δείχνουν πάντοτε προς τον Πολικό Αστέρα. Αυτός είναι ίσως και ο σπουδαιότερος λόγος που ο αστερισμός της Μεγάλης Άρκτου είναι τόσο σημαντικός για τον προσανατολισμό μας, ένας λόγος που κάνει την παρουσία της ανεκτίμητη.

Ακόμα και στην περίπτωση που ο Πολικός Αστέρας δεν φαίνεται καθόλου, επειδή μπορεί να καλύπτεται από σύννεφα, έχουμε τη δυνατότητα να υπολογίσουμε κατά προσέγγιση τη θέση του και επομένως το σημείο του βορρά. Αυτό συμβαίνει γνωρίζοντας πως η απόσταση του αστέρα «α» της Μεγάλης Άρκτου από τον Πολικό Αστέρα είναι περίπου ίση με το πενταπλάσιο της απόστασης των «αστέρων-δεικτών» της Μεγάλης Άρκτου.

Μεγάλη Άρκτος: εντοπίστε την!

Πρώτα πρέπει να ξεκαθαρίσουμε πως για να εντοπίσουμε την Μεγάλη Άρκτο, αλλά και την Μικρή Άρκτο με τον Πολικό Αστέρα, πρέπει να κοιτάζουμε προς το βορρά. Ή, αλλιώς, όταν περιστρέφοντας το βλέμμα μας στον ουράνιο θόλο εντοπίσουμε τους αστερισμούς αυτούς, τότε είμαστε βέβαιοι πως κοιτάμε προς το βορρά.

Ας δούμε όμως πού θα εντοπίσουμε τη Μεγάλη Άρκτο, ανάλογα με τις εποχές:

Πλοηγώντας με τα άστρα – (μέρος 1ο)

  • Το χειμώνα βρίσκεται ανατολικά (ή αν θέλετε δεξιά) του Πολικού Αστέρα, σε όρθια μάλιστα θέση, με το «χερούλι» προς τα κάτω.
  • Την άνοιξη βρίσκεται πάνω από τον Πολικό Αστέρα, με το «χερούλι» προς τα δεξιά της.
  • Το καλοκαίρι βρίσκεται δυτικά από τον Πολικό Αστέρα, με το «χερούλι» προς τα πάνω.
  • Το φθινόπωρο θα τη βρούμε χαμηλά στον ορίζοντα, κάτω από τον Πολικό Αστέρα, με το «χερούλι» προς τα αριστερά της.

Ουσιαστικά, δηλαδή, παρατηρούμε πως η Μεγάλη Άρκτος «περιστρέφεται» γύρω από τον Πολικό Αστέρα και βρίσκεται σε συγκεκριμένες -αλλά κάθε φορά ίδιες- θέσεις σε σχέση με αυτόν, ανάλογα με τις εποχές του χρόνου. Οπουδήποτε όμως κι αν βρίσκεται, αν προεκτείνουμε τη νοητή γραμμή που ενώνει τους «αστέρες- δείκτες» της μεταξύ τους, θα διασταυρωθούμε με τον Πολικό Αστέρα.

Να θυμόμαστε ότι...
  • Ο Πολικός Αστέρας είναι ορατός μόνο στο βόρειο ημισφαίριο.
  • Ο Πολικός Αστέρας, από οποιοδήποτε σημείο κι αν τον παρατηρούμε, δείχνει πάντοτε τον πραγματικό βορρά. Το σημείο όπου η νοητή κάθετη ευθεία, που ξεκινά από τον Πολικό Αστέρα, τέμνει τον ορίζοντά μας, αποτελεί και τον πραγματικό βορρά.
  • Η Μικρή Άρκτος και η Μεγάλη Άρκτος είναι οι αστερισμοί που μας βοηθούν να εντοπίσουμε τον Πολικό Αστέρα.
  • Ο Πολικός Αστέρας είναι το τελευταίο άστρο της ουράς της Μικρής Άρκτου.
  • Φέρνοντας τη νοητή γραμμή που ενώνει τους «αστέρες-δείκτες» της Μεγάλης Άρκτου και προεκτείνοντάς την (πενταπλασιάζοντάς την), θα διασταυρωθούμε με τον Πολικό Αστέρα
...keep Ribbing!